Actions

Work Header

Як ліст у лазні

Work Text:

У Пецярбургу студзеньскія ночы рэдка здараліся марознымі ды яшчэ радзей — яснымі. З набярэжнай, аднак, павявала холадам у такой ступені вільготным ды моцным, што шчокі гарэлі нібы квяцістыя сакавітыя яблыкі; іх шчыпала ды пякло. Кандрат, які ў весялосці сваёй забыўся празябнуць, адкінуў галаву: неба ўсеялі зоркі. Яны не хаваліся ў хмар у рукавах, зіхацелі дыяментавым россыпам, далёкія ды прыгожыя. Рылееў з дзіцячым нават захапленнем распачаў адшукваць сузор’і, але варта было схеме каўша паўстаць перад унутраным зрокам — гэтага цалкам хапіла, каб пацешыць сябе наяўнасцю ведаў у астраноміі, — як увага пераключылася на акенца каля маёнтку.

Мядовае святло лілося з лазні — Кандрат ведаў гэта, таму як ужо тыдзень быў госцем князя Трубяцкога, ды паспеў адзначыць і дабротлівыя дубовыя сцены, і багацце ўсялякіх пляшачак ды флаконаў з духмяным заморскім мылам. Вось і сёння, памятаючы, што марафет патрэбна навадзіць да поўначы, у позні час ён быў у чыстай кашулі, распараны ды разамлелы, — выйшаў заінелай свежасцю падыхаць на моцны сон. Пастаяў, пакуль апаноўвала нейкая прымхлівая цікаўнасць, захінуў пашчыльнее футра — ды накіраваўся да прыбудовы.

Праз некалькі імгненняў Рылееў асцярожна — што, зрэшты, не было прадыктавана пачуццём такту альбо сораму, — паглядзеў у вакно. І фыркнуў, падакараў сябе за бесталкова-жахлівыя думкі: ніякай нечысці ўнутры, вядома, не выявілася. Затое скрозь шкло, мутнае ды запацелае, у клубах пару ды роўным янтарным святле, угадвалася мужчынская фігура. Паэт ледзь толькі не папярхнуўся на ўдыху: Трубяцкі быў прыгожы, быццам антычная статуя, і ў той жа ступені аголены.

Кандрат прыліп да вакна. Ён не мог не адзначыць цяпер каштоўнасць неспадзяванага віду, ад чаго зведаў азарт напалам са спадзяваннем. Летуценні, за дзясяткі начэй прадуманыя да недалікатных дэталяў, у настолькі хвалюючым выпадку ў галаву не ішлі. Пазабываліся ўсе, здаліся знянацку плоскімі ды абстрактнымі. Заставалася прызнаць, што ў жыцці чужая грацыя — нават паразмываная вадой, растушаваная — п’яніць мацней, чым ён спадзяваўся, ды працерці шкло краем манжэту. Не маючы ніякіх падазрэнняў, князь быў раскаваны ў рухах; здаецца, ён адклаў пемзу ды зараз выбіраў, якім мылам успеніць вяхотку. Паадкідваў назад цяжкія волкія кучары, падхапіў з полкі нейкі флакончык ды ўсеўся да вакна спінаю.

Рылееў задавольваўся тым, што меў у полі зроку: чорныя ад вады, гладка бліскучыя валасы, шырокія плечы ды спіна з рэльефнай рысай пазванкоў, моцныя сцёгны. Да іх хацелася прыглядацца зусім ужо бессаромна — такой маляўнічай была выпукласць ліній, так прывабна цямнела лагчынка між крумянкамі. Дакладней, толькі яе пачатак — але паэт, ужо з затоеным дыханнем, не адважваўся марыць аб большым. Ён не адчуваў адсырэлага, астылага холаду ночы ды яшчэ не адчуваў ног; у іншы час ужо б прытанцоўваў — а зараз замер нязручна, недарэчна да нікчэмнага, ды толькі што рота не разяўляў. Зрэшты, трываласць яго ды ўмеркаванасць у марах атрымалі ўзнагароджанне — неспадзяванае і тым задужа шчодрае.

Трубецкі, млявы, коўзкі ад пены, выпадкова змахнуў з лаўкі флакон. Нахіліўся, выявіў Кандрату больш пікантных падрабязнасцяў, пасля і зусім паўстаў. То нагінаўся над падлогай, ад чаго крумянкі — неспадзявана пяшчотныя пры яго постаці, поўныя — расстаўляліся, то выцягваўся ва ўвесь рост; князь з уласцівай яму паважнай упартасцю выглядваў злашчасную шкляначку. Пошукі поспехам не ўвянчаліся, але для Рылеева азнаменавалі полымя ў грудзях ледзь толькі слабейшае за натхненне — ён зразумеў: дзейнічаць трэба рашуча.

Наогул, з Сяргеем Пятровічам ён быў у зносінах даволі цесных, каб не сказаць палюбоўных. Як клопаты аб дабрабыту Расіі зблізілі іх такім чынам, што апынуліся клопатамі аб дабрабыту бліжняга, для абодвух засталося загадкай — з тых, што не патрабуюць вырашэння, але гарманічныя ды плыўныя па сутнасці сваёй. Князь, постаць выдатная ды высакародная, не меў патрэбы ў апраўданні рэгулярных затрымак у Рылеева ані перад таварышамі, ані перад самім сабой. А Кандрат і не быў супраць: спраўляць вольны час за адцягненай, пазбаўленай ад светскага фарсу размовай зрабілася іх добрай традыцыяй. Праўда, ён не ведаў, што рабіць з позіркамі, чыя шчырасць прымушала цяплець шчокамі ды сэрцам, і каскадам выпадковых дотыкаў — вырашыў пусціць на самацёк. Хлусні ён не цярпеў у любых сферах, таму спагаду — уласную ды чужую — прыняў без адмаўленняў. На яе адну, усёдаравальную, усхваляваную, і паспадзяваўся, калі расчыняў дзверы:

— Не палічыце за нахабнасць, князь, але дазвольце вам дапамагчы! — спалохаўся сваёй жы крыклівасці, свісцяча выдыхнуў і наштосьці дадаў: — Я паблізу ішоў. Выпадкова ўбачыў.

Ніколі на яго памяці Трубецкі — упэўнены ў кожным сваім жэсце, бясстрасны князь Трубецкі — не выглядаў так разгублена ды адкрыта, нават бездапаможна. У Кандрату сэрца зайшлося ў п’яным ды гулкім рытму. У думках ён прызнаў: дзеля таго, каб палюбавацца на трапятанне веек ды матавасць скуры, увасобіць спалучэнне зграбнасці ды засаромленай галізны, варта было забыць аб прыстойнасці. Урэшце рэшт, ён не змяніў шчырасці, якую Сяргей Пятровіч акрэсліў абяззбройваючай, і гатовы быў сустрэць шквал гневу.

Князь, аднак, раззлаваным сябе не выявіў ані адразу, ані хвілінаю пазней. Пазбавіўся нерухомасці, бокам вярнуўся на лаўку ды ногі ссунуў, прыкрыўся вяхоткай — яна адзіная засталася пад рукою. Шчокі яго, ружовыя ад пару, наліліся чырваню на тон цяжэй ды гусцей; ён ссутуліўся ды адвёў вочы.

— Кандрат Фёдаравіч, я крыху не… не гатовы да прыёмаў, — кашлянуў, — надта ж непрэзентабельны выгляд.

Рылееву зрабілася сорамна за вінаватыя ноткі, якія зварухнуліся ў чужым голасе, ледзь схаваныя хрыпкай. Выбачацца, уж калі на тое пайшло, патрабавалася ад яго — але з яго вуснаў сарвалася іншае, свавольна-шчырае:

— Кіньце, гэта ўсяго толькі я! Да і чаго Вам, пры Вашым харастве, саромецца? Ці жадаеце, спіну вам патру?

Была ў яго загана — услых заставацца сумленным. Гаварыць ды не працівіцца сардэчнаму жару, ды не ведая, ці разумна іншы раз змаўчаць. Уласная дзёрзкасць яго турбавала мала: Рылееў бачыў у ёй рысу характару з тых, што выкараненню непадуладныя, ды й карысці нясуць больш, чым шкоды. Звычайна ўсё прыводзіла да таго, што абставіны павялічвалі гэтую шкоду да незваротнага, — паўмеры Кандрат не шанаваў. Але Трубецкі, відна, упарадкаваўся, ачуўся ад шоку, ды змяніўся ў твару. Пакутніцкі-запытлівыя зморшчынкі зніклі, бровы разгладзіліся; і хваляванне, якое штормам плёскалася ў яго вачах, набыло нейкае новая адценне. Гэта была ўжо не кампраметаваная немарасць — стрыманая зацікаўленасць. Князь і зараз вырашыў здзівіць — заўсёды здзіўляў — дабратлівасцю:

— Што ж, не стойце на парозе, прашу Вас. І дзверы замкніце шчыльней: нягожа цяпло выпускаць, яшчэ празябімся.

Калі скідваў шубу з плячыма ды распростваў іх, стомленых ад цяжкага меху, Кандрат падумаў, што аднымі толькі лагоднасцю ды цярплівасцю не растлумачыць таго, што адбываецца. Ён не жывіў беспадстаўных надзей, пускай думкамі быў смелы ды летуценны, аднак сам раптам засаромеўся. Паўстаў перад князем ў кашульцы — напалову бязважкая намоклая тканіна пагражала зрабіцца яшчэ і напаўпразрыстай. На шчасце, што яна без какетлівай карункавай акантоўкі.

Паслухмяна зачыненыя дзверы, што вялі ў сенцы, адрэзалі яму пуць назад — і не сказаць, каб Рылееў аб гэтым пашкадаваў. Ува ўсякім выпадку, калі пад замерзлымі ступнямі працягнулася гладзь нагрэтага дрэва ды скуру агарнула парам, ён зажмурыўся ў спадзяванні. Але Сяргей Пятровіч звярнуў на яго свой позірк, ад якога стала душна, ды сорамна, ды хвалююча чагосьці. Нячытэльна-доўгі, але ж і нястрогі зусім, ён прымусіў падтуліць пальцы на нагах ды зачырванецца. Горш магло зрабіць толькі лагодна-вясёлае:

— Чаго ж вы, Кандрат Фёдаравіч, кашулі не здымаеце? Гэтак вам нязручна будзе.

Менавіта што нязручна, Кандрат вырашыў не ўдакладняць, затое імгненна запярэчыў на грані звычкі:

— Да я ж Вам заскочыў дапамагчы — сам ужо наскрэбены, як сталовае срэбра ў пакоях Яго Вялікасці.

Трубецкі неазначальна хмыкнуў ды плячыма павёў, але каля вугалок яго вуснаў зварухнуўся, Кандрат зразумеў: князь не жадаў яго знікнення. У грудзях расцяклося нясмелае трыумфаванне.

— Аднак я празяб да касцей, любуючыся на зоркі — ах, якія яркія яны ў гэту ноч! — і з ахвотай скарыстаюся Вашай ласкай.

Ён апусціўся на адлегласць удыху ды распасцёртай рукі, для інтымных абставін знайшоўшы яе аптымальнай. Паразвязваў тасемкі, пацягнуў тканіну праз галаву — пакуль не паспеў раздумацца. Амаль што не ўскрыкнуў, калі прыхінуўся крумянкамі да распаленай лаўкі, але ўседзеў на месцы. Кашуля ільняным воблакам асела яму на сцёгны — па-добраму, варта было ўмасціць яе, без пяці хвілін мокрую, сярод іншых рэчаў, але прыхапіць ручнік Кандрат не здагадаўся, а ўставаць за ім было цяпер няёмка — і заструменілася, як тога ці ўспененая хваля. Захацелася, каб і князь ацаніў паэтычнасць дэталі, — на жаль, той тактоўна не глядзеў ніжэй за ўзровень вачэй.

— Вы дазволіце? — няспрытна ўсміхнуўся Рылееў. Паўза цягнулася акурат столькі, каб пачаць хвалявацца, — і хваляванне было неспадзявана гарманічным.

— Ах, безумоўна, — Трубецкі адвярнуўся ды згорбіўся, працягнуў паэту вяхотку.

Толькі зараз, з калянай рукавіцай на пясці, Кандрат успомніў, навошта ён тут. Кавалак мыла — ён узяў любімае, на травах, гаркаватых ды няхітра-сонечных — у свабоднай руцэ здаўся раптам занадта слізкім. Рылееў старана запеньваў яго ды перахопліваў зручней, ды абяцаў сябе адкласці рэфлексію на потым: смяяцца было позна, плакаць — недарэчы, а распунсавецца ў сораму ды збянтэжанасці ён ужо паспеў. Насцярожаная, палахлівая радасць прыгрэлася пад сэрцам: Трубецкі добразычліва сцярпеў і абсурд, і няхітра-нахабную ўпартасць, з якімі паэт разбурыў яго адзіноту.

Мабыць не сумленне, а хоць бы карыкатура на яе Кандрата ўсё ж такі кроіла — ён пакруціў галавой, прыжмурыўся блізарука ў спробе выглядзець зніклы флакон. Таго, натуральна, не выявілася. Для сябе Рылееў патлумачыў гэта жартаўліва ды прымхліва — хітрыкі банніка, не іначай, але ўслых вырашыў не агучваць: баяўся выглядаць недарэчна ў чужых сур’ёзны, памяркоўных вачах.

І неяк адразу ўсё забылася, растушавалася, пакінула значнасць, калі ён на спробу дакрануўся да лапатак. Князь ледзь адметна адкінуўся назад, у яго рукі, ва ўладу ды дбанне. Згодлівасцю сваёй ён заставаўся прыгожым настолькі ж, колькі вайсковай выпраўкай — альбо і таго больш. Больш блізка, цёпла ды мякка. Яго скура ружавела пад вяхоткай, абцягвала пазванкі. Кандрат злавіў сябе на непрыстойным жаданні абрысаваць іх пальцамі, мабыць, нават вуснамі. А потым абцерціся аб сырую смоль пасмаў, адсунуць — і ўзяцца зацалоўваць шыю, доўга ды бяздумна-старанна.

Ён спрабаваў ігнараваць той факт, што Трубецкі прыкрыты толькі паставай і што магчыма лёгка дацягнуцца, закрануць… Сяргей Пятровіч заўсёды выглядаў па статуту ды быў у поўным убранні; рэдка калі дазваляў ён сябе зняць мундзір, разгарачаны віном альбо чарговым спорам з Песцелем. Зіхацеў ордэнамі ды срэбрам эпалет, начышчанымі гузікамі на закаўрашах — і только некалькі разоў, затрымаўшыся пасля збору, прасіў сябе выбачыць. У простага крою сарочкі ён не губляў велічы — для Кандрата постаць яго станавілася цэнтрам кожнай кампазіцыі. На тыдню, праўда, яму пашчасціла бачыць князя ў халаце — пастэльнымі тонамі адбіўся ў памяці вобраз. Управіцца з сабою ды чужой лагоднаю асалодай ён у той час змог, але зараз задача стаяла не ў прыклад цяжэйшая.

Рылееў і не думаў спраўляцца. Проста ўціснуўся ў Трубецкага са спіны, прытуліўся грудзямі ды, для слушнасці ўтрымліваючы ўпоперак жывата, зашаптаў ап’яняльна-шчыра:

— Вы можаце мяне прагнаць ды спыніць са мной усякае сяброўства — ведаю, заслужыў, як бы не быў запалоханы… Але, малю, выслухайце!

На руку яго, ахопленую трэмарам, легла шырокая ласкавая далонь. Жэст закліканы быў, верагодна, падбадзёрыць — Кандрат горш расхваляваўся.

— Я хворы Вамі. Ужо і не ўспомню, калі захапленне, якое ўласціва адчуваць да характараў моцных ды высакародных, перараслі ў пачуццё вось як больш асабістае. На кожным збору я чакаў Вашых слоў, думак ды прапаноў. Ніхто яшчэ не прымушаў мяне ўзяць пад сумненне хаця б крыху ўласных поглядаў ды прынцыпаў, ніхто яшчэ не захопліваў беспаваротна няспешнай, узважанай прамовай, — князь павярнуўся да яго тварам і зараз глядзеў, як трапечуць вейкі, як пунсавеюць шчокі да запінаецца аб шчыроты язык. — Тое натхненае захапленне, што вы абуджалі ўва мне, я штоноч няздарна спавядаў на паперы. Думаў, мною рухае справа наша і таму зразумела цягнуцца да Вас, да першай асобы паўстання, і ўсім сэрцам быць адданым. Сяброўства з Вамі я заўсёды шанаваў за найвялікшую карысць для грэшнай душы сваёй.

Ён змоўк на перапужана-трапятлівай ноце, збіраючы сілы на прызнанне, якое зрабілася і без слоў відавочным. Яно чыталася па губам ды паміж радкоў, яно запалохана білася ў грудзях, яно амаль што было прынята — зараз не Кандрат хінуўся да моцнай постаці, але абдымалі яго.

— Вы ведаеце, я не цярплю хлусні, а таму і сябе яе не дазволіў. Наўрад ці сябры, нават самыя блізкія, становяцца аднаасобным прадметам думак ды мар, наўрад ці марам належыць быць шчырымі… І вось я тут: заваблены імі, зачараваны Вамі, на ўсё гатовы з — верце! — чыстага кахання.

Як атрымалася, што апошнія словы ён прашаптаў князю ў вусны, а той заласкатаў дыханнем яго ўласныя, Рылееў не зразумеў.

— Адважваюся сазнацца ў баязлівасці, нявартай афіцэра. Бачу, здзіўлены? Зрабіце ласку: я захапіўся вобразам Вашым амаль што не з першай сустрэчы, і, безумоўна, рацыей таму палічыў Ваш талент. Мяне, прадметам лірыкі не спакушанага, уразіла, колькі вагі можа мець пара рыфмаваных радкоў, колькі жару ды шчырасці Вы ўкладаеце ў кожную. Але гэтым маё пачуццё да вас не абмежавалася, — ён не збіваўся, працягваў мерна-хрыпла, з добрай натуры адкрытасцю. — На сэрцы робіцца млява ў кампаніі Вашай, ды весялосць перапаўняе душу ўсякі час, калі Вы надзяляеце мяне ўсмешкай альбо зіхатлівым позіркам. Я павінен быў Вам сказаць… шмат раней, але храбрасць ў баі ды храбрасць перад чалавекам, якому гатовы ў ногі ўпасці, — рэчы непараўнальна розныя.

Магчыма, ён мог адчуваць, што адыграўся: Рылееў замер няверна з прачыненым ротам.

— Так Вы…

— Так, я кахаю Вас, — і ўсміхнуўся ў такой ступені лагодна ды ясна, што ў грудзях пацяжэла ад шчымлівай, усёабдымнай пяшчотнасці.

Яна знайшла выхад — самы просты ды слушны з верагодных: вусны дакрануліся да вуснаў, пальцы перапляліся. Кандрат самкнуў павекі — перад зрокам бліснуў, нібы ў нябеснай цемры, россып зорак, — аддаваўся пацалунку з тым балючым самазабыццём, якое ахоплівала яго на зборах. Ён ўсё рабіў з самазабыццём — вылізваў чужы рот, пагладжваў плечы, прыціскаўся сцёгнамі. Не заўважыў нават, як саслізнула з іх, аблашчыла эфемерна, кашуля. як рукі — ці свае, ці чужыя, — пачалі кранаць літаральна ўсюды. У шчырасці асалода змешвалася з цікавасцю, жаданнем вывучыць, прызвычаіцца. Дзесьці паміж пацалункамі ў шыю ды дотыкамі, што блукалі наўсцяж жывату, Кандрат хіхікнуў:

— Вы, князь, сябе аддалі на пакуты. Я ж прыліпну як ліст у лазні — не адхрысціцеся!

Трубецкі адказаў неспадзявана-жартаўліва:

— Мяркую, гэтай ноччу ў Вас будзе магчымасць праявіць такую ўласцівасць поўнаю мераю. І яшчэ шмат, шмат начэй…

Аб флаконе, што закаціўся пад лаўку, ніхто болей не ўспамінаў.